Thấm hiểu

Một vài thứ đã đổi thay, rất nhanh.

Khi tôi còn lởn vởn suy nghĩ mình sẽ ở trong nhóm về Q thì (thực chất kế hoạch đó đã bị hoãn lại, như bây giờ tôi biết), một sự ra đi khác, đột ngột, khiến tôi trong thoáng chốc rơi vào cảm giác về một sự sụp đổ. Tôi không nghĩ mình có thể có thứ cảm xúc đó. Ý tôi là, có những người bạn không thực sự nhận thức ý nghĩa quan trọng của họ, cho đến khi họ ra đi. 

Cũng có thể, vào khoảnh khắc đó, cái tin N nói với tôi, với âm lượng rù rì như tiếng một con muỗi, khiến tôi nghĩ đến ba chữ “bị sa thải”. Buổi sáng đó, chị còn họp với mấy bạn mới; khi kết thúc cuộc họp, chị vẫn nhắn: “Tuần sau sẽ có một buổi như thế này nữa.”

Đó có thể là lý do cho sự xúc động.

Nếu tôi là chị ấy, tôi sẽ cảm thấy như thế nào. Sẽ là một nỗi buồn kinh khủng, nếu là với tôi. Nhưng với chị ấy, đó là điều tôi không bao giờ biết. Bởi vì, chị, trong những ngày tiếp theo, kể cả trong buổi tiệc chia tay, vẫn còn mãi sự vui vẻ thường thấy.

Đó là sếp của tôi. 

Một sự luân chuyển tạm thời. Mà đằng sau đó, có lẽ là một án phạt. Cho một sự cố gây ra bởi sự sơ suất của một nhân viên thuộc tổ khác. Chẳng ai có thể ngờ sự sơ suất ấy dẫn đến những hậu quả tồi tệ mà giờ đây mỗi ngày ở công ty trở nên dài đằng đẵng. Và bạn thậm chí có cảm giác như đống lộn xộn này chẳng bao giờ có thể vãn hồi…

Ở nơi chị ấy ngồi, cùng lúc, thay bởi một người khác. Tôi biết cái tinh thần làm việc quyết liệt – mà chính đám nhân viên chúng tôi đôi khi thấy ngán ngại: rằng chị ôm vào tổ và cá nhân mình mọi trách nhiệm, đã đi theo cùng chị ấy. Người ta hẳn có lý do cho sự điều động nhân sự của mình. Nhưng nếu chị ấy ở đây, cái niềm tin rằng mọi thứ rồi sẽ lại đâu vào đấy ở trong tôi lớn hơn. Ít ra là lớn hơn bây giờ. 

Tôi không biết chị ấy có quay về với chúng tôi. Đó là việc của mấy tháng sau này. Tôi cảm thấy buồn. Và cùng với nỗi buồn ấy, tôi càng thấm hiểu, mỗi ngày một nhiều hơn, về nơi tôi đang làm việc.

Bạn có thể ra đi bất cứ lúc nào.

Tình yêu của chúng ta (3)

4. 

“Này Y, em lấy anh đi!” 

C, sau năm tháng nhìn Y héo mòn trong cửa hàng tạp hóa của cha mẹ cô, đề nghị cô lấy anh. Họ từng hẹn hò ăn tối với nhau vài lần, trong những dịp Y thoát được sự kiểm soát của ông bố hà khắc. Chưa thể gọi đó là tình yêu. Nhưng Y đã ba mươi tuổi và ở hầu khắp nơi trên đất nước này, phụ nữ ba mươi tuổi, chưa chồng, là đã quá già. 

Bố mẹ Y phản đối khi C đưa bố mẹ anh đến thưa chuyện. Họ cho rằng như thế là quá vội vàng. Họ có một cô con gái đã ly dị chồng và không muốn có thêm một cô con gái ly dị chồng. Một là quá đủ. Y van nài. Nhưng không là không. 

C buộc phải hủy tiệc cưới tại nhà hàng. Anh tiếc số tiền cọc, sự từ chối thẳng thừng của gia đình cô cũng khiến anh choáng váng và anh trút cả lên cô. “Nếu nó không thể đợi để được lấy mày, nó không phải là người dành cho mày”, bố Y nói, “Và chuyện cưới xin không chỉ là chuyện của hai đứa mày, nó là chuyện của hai gia đình”. Ông nhìn cô con gái út đe nẹt. Y hiểu bố cô có lý do để lo lắng nhưng cô mong muốn thoát khỏi bốn bức tường gia đình. “Cái cửa hàng tạp hóa quanh năm bốc mùi nhựa này đang giết mình”, ý nghĩ đó đeo đẳng Y và cô bám víu vào lời đề nghị của C như một lối thoát. “Nhưng giờ thì hết rồi”, cô tuyệt vọng và càng tuyệt vọng khi nhìn về quá khứ, cánh cửa cuộc sống dường như cứ đóng chặt trước cô vĩnh viễn. C đã tuyên bố không muốn gặp Y một thời gian. Một thời gian là bao lâu, cô hỏi và anh lạnh lùng quay đi. 

Y nghĩ đến việc tự tử. 

Cô nhắn tin cho bốn người chị gái, cùng một nội dung: “Em chẳng còn gì. Em quá mệt mỏi. Có lẽ cuộc sống không phải thứ dành cho em”. Trong lúc đi gom một lượng lớn thuốc ngủ từ những hiệu thuốc khác nhau, Y đợi điện thoại rung lên, cô nghĩ nó sẽ rung lên nhưng nó lại im lặng cả ngày dài. Y sũng trong nước mắt nhưng chẳng bao giờ cô đụng đến những viên thuốc ngủ. 

Một ý niệm khác về hạnh phúc – Marc Levy

Kỷ niệm thật kỳ quặc… Có những người nuôi dưỡng kỷ niệm như thể có sợi dây níu giữ chúng tồn tại giúp họ tránh xa cái chết; những người khác lại xóa bỏ chúng để quãng thời gian còn lại tươi sáng hơn – tr. 10.

Những thứ xưa cũ đều mang trong mình một câu chuyện – tr. 79.

Khi dứt bỏ mọi quan hệ và quay lưng lại với quá khứ, ta đang lãng quên chính bản thân mình – tr. 91.

Không thể sống cùng một người chỉ vì anh ấy tốt bụng, mà bởi anh ấy khiến ta rung động, khiến ta cười, bởi anh ấy thúc đẩy chứ không níu giữ ta, bởi ta nhớ anh ấy ngay cả khi anh ấy ở phòng bên cạnh, bởi sự im lặng của anh ấy cũng có ý nghĩa như lời nói, bởi anh ấy yêu những thói xấu của ta cũng nhiều như yêu những đức tính tốt của ta, bởi khi chìm vào giấc ngủ ban đêm ta sợ cái chết, điều duy nhất khiến ta yên lòng là ánh mắt anh ấy, bàn tay ấm áp của anh ấy. Đó là lý do để xây dựng cuộc sống với một ai đó, và nếu người đó tốt bụng thì càng tốt, đó là một điểm cộng, nhưng chỉ là một điểm cộng mà thôi – tr. 106-107.

Cuối cùng thì chúng ta sẽ luôn đến một nơi nào đó – tr. 109.

Thật điên rồ khi ta nói với người mình yêu thương biết bao điều vô nghĩa, và còn điên rồ hơn thế khi ta chẳng nói gì – tr. 283.

(Phạm Thị Minh Hằng dịch, NXB Hội nhà văn & Nhã Nam, 2015)

Chuyện là thế đấy

Người mới có lẽ sẽ bắt đầu từ tuần sau. Hai hay ba người. Rồi sau đó, một nhóm nhỏ sẽ tách về Q. Chuyện này nói khá lâu rồi, từ dạo tôi mới bước chân vào làm. Khi đó, một nhóm nhỏ đã tách về S. Họ tuyển thêm người để chia thành những vệ tinh. Dĩ nhiên, bạn không biết điều đó khi được tuyển vào. Sự sắp xếp diễn ra từ trước và nếu bạn không tự nguyện, đương nhiên bạn sẽ chịu sự phân công (hoặc nghỉ việc, nếu bạn chả theo trường phái nào). 

Tôi không biết liệu tôi có ở trong nhóm người lần này, về Q. Có nhiều chi tiết cho thấy tôi thích hợp (khi so sánh với cái không thích hợp, tỷ lệ là 2-1, kiểu vậy). Một chút ích kỷ khi tôi so sánh giữa việc đi và ở, cái nào có lợi hơn cho mình (tôi chẳng mấy tin vào mấy cái lời màu mè của sếp, mặc dù xét tổng thể, tôi tin tưởng chị hơn tất cả - tôi đã trải mấy đời sếp, và thế là có đủ người để đưa lên bàn cân, nếu cần phải làm thế). Vấn đề là tôi không có câu trả lời. Lợi hại gắn liền nhau. Vả lại, làm sao có thể dự phóng tương lai khi bạn là kẻ “ất ơ” với kế hoạch, với mục tiêu, với tham vọng và với cả giác quan thứ sáu?!

Những người mới còn chưa bắt đầu. 

Có một người cũ đã ra đi, cách đây khoảng hai tuần. Một cái gì đó bất ngờ. Cô gái đó, vui vẻ và nhanh nhẹn – tôi phải ao ước mình có cái vui vẻ và dạn dĩ đó. Và cực hợp rơ với sếp. Thế rồi kể cả như vậy thì người ta vẫn cứ nghỉ việc. Cô ấy ra đi đúng vào lúc cao trào, sau một trận ốm, cả núi công việc đang cần cô ấy, còn chúng tôi thì cần thêm người. Tôi có một chút hốt hoảng. Nhưng, “chuyện gì mà tôi không biết má” – phải chăng đó là tuyên ngôn chung của giới văn phòng? Kỳ quặc là tôi và họ, cùng hít thở cái bầu không khí ấy, giữa những con người đó, giữa bộn bề công việc đó, họ biết mọi thứ kể cả trong giai đoạn thai nghén, tôi thì luôn như thể từ trên trời rơi xuống. 

Chúng tôi cũng có thêm một cấp trên. Đây có phải là căn bệnh của mấy tập đoàn, hay bởi quy mô công việc cần phải thế: người ta ngày càng làm dày những cấp bậc, những chức danh (hồi xa lắc, khi còn làm ở A, gặp lại bạn cũ, tôi phải vẽ cả một sơ đồ dài ngoằng để cuối cùng mới chỉ ra được cái vị trí tôi đang làm – với cái dự báo huênh hoang là chẳng mấy chốc thì một phòng ban sẽ toàn sếp là sếp, nhân viên thực sự - người trực tiếp làm việc theo chỉ đạo chỉ còn lèo tèo một, hai người – khi đó chúng tôi sẽ trở nên quý hiếm đến độ sếp có thể cho nghỉ việc ngay còn chúng tôi mới là tầng lớp không thể thay thế ^ . ^). 

Cấp trên của cấp trên là một người còn khá trẻ. Thế nên có vẻ trong cái khoảng thời gian đầu này, cậu ta hẵng còn loay hoay tìm vị trí cho mình. Cậu ta sẽ làm gì? Đó là việc hầu hết chúng tôi chưa biết và cũng chẳng có thời gian để bận tâm. Hầu hết thời gian làm việc trong ngày, chúng tôi quên mất sự có mặt của vị cấp trên của cấp trên, ngoại trừ cái nóng hầm hập cậu ta mang đến. Cậu ta sợ lạnh. Trong cái góc của mình, cậu ta tắt máy lạnh hoặc điều chỉnh nhiệt độ lên 29, 30 độ C. Văn phòng chật hẹp đến nỗi cấp trên của cấp trên chưa có nổi phòng riêng.

Tôi đã làm việc ở đây đến tháng thứ tám. Và vẫn không biết ngày mai mình sẽ ở đâu. Chuyện là thế đấy. 

“Nếu gột rửa hết những gì xót xa

Chúng ta sẽ đi đâu trong những buổi chiều tà…?”

…

“đôi lúc ngại một cơn mưa hay một ngày nhiều gió

Chỉ vì biết sẽ phải tự mình che chở

Dù có lạnh hay không...”

(Thơ Nguyễn Phong Việt)

PC bị lỗi

Rồi, PC bị lỗi mất quyền admin. Tôi đoán vậy, từ mấy dòng thông báo bằng tiếng Anh. Tôi không mấy hiểu loại lỗi này. Chỉ biết giờ đây Windows mỗi lần khởi động là xóa sạch dữ liệu của lần khởi động trước, hệt như một người bị mất trí nhớ ngắn hạn. Lần đầu tôi thậm chí hơi thích. Vì cái PC ì ạch bỗng có vẻ chạy trơn tru hơn. Mặc dù mấy cái dữ liệu ở ổ C mất sạch. Một lô hình phong cảnh hoa hòe các thứ, những bản nhạc chưa kịp lưu về ổ đĩa D và linh tinh nhiều thứ khác. Lạy trời là chẳng bao giờ tôi khám phá ra, trong những thứ bị mất sạch ấy, có thứ rất quan trọng với mình. Từ lần khởi động thứ hai thì tôi hết thích. Quá bất tiện khi không có gì trong bộ nhớ. Mọi thứ luôn phải bắt đầu lại từ đầu.

Tháng sáu ngập ngụa trong công việc. Một sự bất mãn ngầm diễn ra khi người ta làm rất nhiều mà vẫn bị quy là không hiệu quả. Tôi ngồi thống kê số giờ làm sau giờ làm việc của các thành viên trong tổ, một tháng tính 22 ngày công chuẩn, nhưng số lượng ngày làm việc thực tế trung bình là 25, có người lên tới 29 ngày. Đó là chưa tính thứ bảy, chủ nhật.

Dĩ nhiên, không phải lúc nào công việc cũng rơi vào điểm cao trào. Như sếp giải thích. Nhưng một thực tế nhìn thấy được là cái nhúm người nhỏ bé như chúng tôi quá tải. Một nhúm người nhỏ bé phục vụ cho một lượng lớn người, bên trong, bên ngoài. Và dễ dàng bị đánh giá là chậm chạp, bất chấp việc mỗi người dường như đã vắt kiệt sức mình.

Một cuộc họp nhanh. Và sếp thông qua việc tuyển thêm người, với lời cảnh báo, miếng bánh vốn nhỏ, nay sẽ càng bị chia phần.

Tôi biết rằng chẳng cần đợi cái chu trình hai năm để sự ngán ngẩm len vào tâm hồn mình. Người ta khó mà yêu được đời sống văn phòng, nơi mà bạn chẳng sớm thì muộn nhận ra những sự thật đắng nghét đằng sau vẻ nhàn nhãn, vui vẻ, sạch sẽ. 

Đôi lúc tôi cảm thấy mình có thể có được tình bạn. Nhưng thường hơn, cảm giác trong tôi, bạn biết là bạn không thể kết bạn với đồng nghiệp của mình. Những mối quan hệ kiểu chính trị. Sự hòa thuận chỉ là lớp băng trên bề mặt. 

Tôi có thể là cái PC bị lỗi, liên tục bắt đầu lại từ đầu? Là mười năm trước, câu trả lời sẽ khác với bây giờ. Tất nhiên. 

…

Niềm vui trong ngày: trái cây ưa thích vào mùa hè và bạn tặng cho bộ sách. 1Q84. Cuối cùng thì cũng đã về với mình, cả ba.

Trên kệ sách (2)

Chinatown (Thuận, NXB Văn học & Nhã Nam, 2014)

Cả cuốn sách hầu như không xuống dòng, ngoài những đoạn truyện do nhân vật nữ viết được in  bởi những dòng nghiêng. Chinatown tạo ngay cho tôi một cảm giác kỳ lạ, hơi giống với cảm giác khi tôi bắt đầu đọc Tình ơi là tình của Jelinek hay gần đây hơn, Những ngã tư những cột đèn của Trần Dần. Có lẽ Thuận là một nhà văn thích sự phá cách và hẳn có khuynh hướng làm mới mình qua mỗi tác phẩm. Nhận xét này có thể là vội vàng khi tôi chưa đọc những cuốn sách khác của cô. Nhưng tôi linh cảm rằng người ta khó mà viết đi viết lại theo cùng một cách như thế. Và họ sẽ thuộc về những người viết không (không muốn/không thể) duy trì một phong cách. Họ thích thử thách và có khả năng đưa người đọc đi từ ngạc nhiên này đến ngạc nhiên khác; sẽ có thể có nhiều độc giả, những nhà văn thông minh ấy, nhưng không hẳn là sẽ có những độc giả trung thành (lại nhận xét vội vàng quá chăng?). 

Trở lại với bản thân cuốn sách này, tôi mua trong khi cố gắng đọc nhiều tác giả Việt Nam hơn, ý tôi là những tác giả đương đại, những người có thể viết về những thứ gần với cuộc sống bây giờ. Có lẽ là một tín hiệu vui khi bước chân vào nhà sách và bạn thấy mấy cái kệ dành cho tác giả Việt đã được trưng bày khá “hoành tráng” và bắt mắt, có lẽ không kém kệ sách của tác giả Trung Quốc là mấy. Tuy nhiên để chọn một cuốn sách đem về lại không dễ chút nào. Tôi đã trở nên già quá chăng? Có lẽ chẳng có lúc nào tôi thấy mình già như vậy khi đứng trước những cuốn sách Việt bán chạy nhất nước (lại lan man rồi...).

Chinatown bắt đầu với một chuyến tàu điện ngầm và khi kết thúc, cũng vẫn là chuyến tàu điện ngầm đó. Giống như một hành trình không có điểm kết thúc và có lẽ vì vậy, nó hợp với cách nhà văn chọn để kể. Không theo một trật tự thông thường – điều rất có thể biến câu chuyện thành một bi kịch sến súa, hiện tại và ký ức cứ thế tuôn trào, sít sao, đuổi bắt nhau – một màn độc thoại nội tâm liên tục, liên tục tạo thành một nhịp điệu nhanh và bình tĩnh lạ thường. Không có chỗ để người đọc xen vào những lâm li cảm động của chính mình. Mà người ta có lẽ cũng sẽ không cảm động trước một con người  - nhân vật nữ chính, người dường như bình tĩnh khi đối mặt với mọi biến cố đời mình (người đời cần những bi kịch gào thét để có cơ hội bày tỏ sự nhân từ). Nhưng dư âm đọng lại đâu đó, bởi cái hành trình không có hồi kết đó, những chuyến tàu điện ngầm cứ thế tiếp diễn và người ta gần như phỏng đoán rằng cuộc sống của cô và con trai sẽ kéo dài như thế mãi mãi, trong những hồi tưởng xa xăm về quá khứ và sự vắng bóng tình yêu – cái người đã ám ảnh toàn bộ thế giới tâm hồn của cả hai mẹ con ở thực tại…

Tôi cũng ghi nhớ ở Chinatown là thi thoảng nó lại đem đến cho tôi chút cảm giác mờ ám của trinh thám, chút giễu nhại hài hước mà thường bắt gặp ở nhà văn nam hơn nhà văn nữ và vài nét chấm phá về cuộc sống của người Hoa ở Sài Gòn. Họ cũng là những người sống trong tâm thế xa lạ ở một đất nước không phải quê hương. Và nó cũng khó khăn cho họ hơn là ta có thể hình dung…

Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng (Nguyễn Nhật Ánh, NXB Trẻ, 2016)

Trên kệ sách

Về những cuốn sách tôi đã đọc từ khoảng tháng 9 năm ngoái đến nay. Đã thấy được là tôi quá lười để có thể viết dài dòng về mấy cuốn sách mà tôi đã đọc. Thế nên tôi hạ quyết tâm là: không từ bỏ nhưng viết thật ngắn thôi, chỉ cần vừa đủ để mình không quên. 

Những đứa con của nửa đêm (Salman Rushdie, Nham Hoa dịch, NXB Hội Nhà văn & Nhã Nam, 2014)

Nên bắt đầu từ cuốn này. Tôi đang đọc trong những ngày tháng 9/2015 và hẳn là lê lết sau đó. Một cuốn dày bự, nhìn lại thì thấy mình khá phi thường (vì là một độc giả kiên nhẫn, thế thôi). Tôi không nghĩ mình thích cuốn sách theo cách mà nó đã quyến rũ tôi mang về. Nhưng nhìn chung thì tâm thế đọc sách của tôi không còn ở giai đoạn tuần tự kiểu mong ngóng – háo hức – nín thở  – òa vỡ vui sướng hay ngược lại, ở bước cuối cùng này: hụt hẫng thất vọng. Tôi rất bình tĩnh. Vì không hy vọng nên cũng không thất vọng.

Cuốn sách không tệ chút nào, dĩ nhiên. Nếu nó tệ thì hẳn tôi chẳng bao giờ đọc xong. Nó chỉ kỳ lạ. Kể chuyện một cách khoa trương, màu mè và hài hước. Có lẽ đó một dạng tài năng. Bạn sẽ hiểu có cả một lịch sử quốc gia trong cuốn sách này, một câu chuyện nghiêm túc và vĩ mô. Đồng thời, cuộc đời những con người đã được kể lại không thể ít màu sắc truyền kỳ hơn. Giống với thần thoại mặc dù tính hiện thực vẫn vẹn nguyên. 

Điều may mắn là, cuốn sách rất nặng trên tay nhưng tôi đã đọc một cách khá hăm hở. Cũng nhờ cách kể chuyện ít nhàm chán của nhà văn vậy.

Cánh cửa (Sazbó Magda, Giáp Văn Chung dịch, NXB Văn học & Nhã Nam, 2015)

Đọc vào những tháng cuối của năm ngoài, nếu tôi nhớ không lầm. Và có thể nói đây là một trong những cuốn hay nhất tôi đọc trong năm rồi. 

Trong năm rồi, tôi vẫn nhớ Bóng hình của gió là một tác phẩm hay tuyệt. Nhưng nếu cuốn tiểu thuyết của Carlos Ruiz Zofón thi thoảng vẫn gây cho tôi cảm giác mỏi mệt bởi sự tham lam của nó, thì Cánh cửa tuyệt không có điểm phàn nàn. Cần có tài năng thế nào để viết về cuộc đời một người giúp việc nhà – một nghề nghiệp dường như chỉ hé mở một cuộc đời bình thường, tẻ nhạt mà gây sửng sốt, khiến người đọc rúng động, bâng khuâng và không thể không luôn tìm thấy sự hấp dẫn ẩn nấp nơi  sự khép kín dị thường, trong một chân dung văn học hết sức độc đáo, giữa sự bình lặng của những dòng văn?

Cánh cửa khiến tôi có cảm giác tất cả những gì tôi đọc sau này sẽ đều rơi vào tình cảnh nhàm chán, không thể nào hay hơn. Điều đó vừa đúng lại vừa không đúng. Quả thực tôi ít tìm thấy tác phẩm hay độ sau này (mặc dù mấy cái hội sách ngày càng lớn và doanh thu ngày càng khủng). Nhưng dĩ nhiên, vẫn còn đó những tác giả khiến bạn thán phục, ví như, may quá mà đời còn Alice Munro…

Cuộc đời yêu dấu (Alice Munro, Nguyễn Đức Tùng dịch, NXB Trẻ, 2015)
Ghét, Thân, Thương, Yêu, Cưới (Alice Munro, Trần Hạnh-Đặng Xuân Thảo-Hạnh Mai dịch, NXB Văn học & Nhã Nam, 2016)