Trên kệ sách (4)

Zazie trong tàu điện ngầm (Raymond Queneau, Cẩm Thơ dịch, NXB Trẻ, 2012)

Dường như NXB Trẻ có một tủ sách gọi là “Cánh cửa mở rộng”. Thật ra tôi không hiểu sự phân loại đó, cũng sẽ thường không mặn mà với những gì được dán nhãn theo cách định hướng người đọc. Chưa kể chúng khá mắc mỏ (tôi nhớ cuốn tôi cảm thấy muốn đọc nhất trong tủ sách này là Gia đình Buddenbrook nhưng dạo đó vì thường ở vào tình trạng rỗng túi nên cái giá của nó với tôi quá khủng khiếp).

Riêng cuốn này, sau nhiều lần lữa, vào khoảng tháng ba, tư năm nay, khi tình cờ thấy trên trang Vinabook ghi dòng chữ: “Chỉ còn 02 quyển”, tôi mới chẳng suy nghĩ thêm, mua luôn cả hai, một cho mình, một gửi tặng bạn. Sách xuất bản từ năm 2012, khi nhận các trang giấy đã kịp tỏa mùi cũ kĩ. 

Đọc cuốn này là một trải nghiệm lạ lùng. Không giống một tác phẩm văn học, nhất là văn học theo lối kinh điển, Zazie trong tàu điện ngầm giống một kịch bản phim và nó sẽ hoàn toàn dễ hiểu nếu tồn tại ở dạng phim ảnh. Khi là một cuốn sách, nó làm tôi thỉnh thoảng rơi vào vùng khó hiểu khi giữa các đoạn hội thoại và tình tiết không có phân đoạn nào cho thấy sự chuyển tiếp. Các nhân vật xuất hiện khá ồ ạt và dường như chẳng với trọng điểm nào. Hơn nửa cuốn, tôi đọc một cách nỗ lực. Vì không muốn bỏ dở giữa chừng, cũng vì vẫn hy vọng vào một cái gì sáng chói như đã được mặc định ở phía sau.

Cho đến khi đọc hết cuốn sách, tôi không dám chắc về sự xuất sắc của nó. Nhưng sự thú vị thì có. Zazie trong tàu điện ngầm có sự thú vị của một bộ phim hài châm biếm, với một vài tình tiết mang chất trinh thám hành động, đôi khi hơi cường điệu. Có lúc tôi thấy cuốn sách hài kinh khủng đến mức phải phá lên cười. Dĩ nhiên, bạn đồng thời cũng cảm nhận được vị mặn đằng sau bức tranh toàn thể tưởng chừng hài hước đó. Như sẽ hiểu Zazie sau khi cùng cô bé trải quá mấy ngày ở Paris, rằng sau dáng vẻ ngông nghênh, lối ăn nói sống sượng kiểu người lớn, Zazie vẫn chỉ là một đứa trẻ với những mộng ước rất trẻ thơ, bất chấp cái tuổi thơ đầy bi kịch có thể khiến bất kỳ ai gục ngã. 

Như lời dẫn ở phần đầu tác phẩm, Zazie trong tàu điện ngầm có thể viết theo lối bi lụy nhưng Raymond Queneau đã làm ngược lại. Và độc giả nhấm nháp tấn trò đời bi kịch sau chính những tràng cười của mình. 

Về cô gái này (Nguyễn Ngọc Thuần, NXB Trẻ, 2015)

Như cân nặng của cô gái ảnh hưởng đến toàn bộ cuộc đời cô trong câu chuyện, cuốn sách này nặng hơn nghìn lần khối lượng cơ học của nó và may mắn là nó khá mỏng. Nếu không đọc nó sẽ là một trải nghiệm rất, rất nặng nề.

Cuộc đời một cô gái béo phì có gì vui? Một vài cô tôi biết, chưa ở mức béo phì nhưng cân nặng quá khổ dường như không ảnh hưởng đến niềm vui sống của họ. Bất chấp một vòng eo vượt giới hạn, một thân hình mà giới mỹ học không gọi là đẹp, thậm chí dễ bị cười chê, thậm chí bị cảnh báo về bệnh tật, họ vẫn rất vui vẻ. Và một trong những thứ giữ cho họ vui vẻ, là họ sẽ ăn bất cứ thứ gì họ thích. Họ cười nhạo cái ý nghĩ sống là phải kiêng khem món này, món nọ của người khác. Dĩ nhiên, với tôi, chẳng có vấn đề gì nếu người ta không chú ý đến cân nặng của họ. Cũng như chẳng có vấn đề gì nếu người ta chú ý đến cân nặng của họ. Suy cho cùng đó là tự do cá nhân (tôi chỉ sợ thứ gọi là bệnh tật gây ra nếu bạn quá béo hay quá gầy).

Trên kệ sách (3)

Madam Nhu Trần Lệ Xuân - Quyền lực Bà Rồng (Monique Brinson  Demery, Mai Sơn dịch, NXB Hội nhà văn & Phương Nam Book, 2016)

Viết theo kiểu hồi kí về một nhân vật chính trị nhưng cách viết cũng như phương thức tiếp cận của tác giả gây cho tôi cảm giác mình đang được đọc một tiểu thuyết văn học. Tôi theo dõi suốt mấy kì trên vnexpress nhưng một lần nữa, tôi vẫn không cởi bỏ được sự thận trọng dành cho những cuốn sách phi hư cấu do người ta tự viết về mình hay được người khác viết về. Thế nên nếu không phải vì được tặng thì khả năng là tôi chẳng bao giờ đọc trọn vẹn tác phẩm này.

Những chương đầu hấp dẫn với tôi hơn. Càng về sau thì những chi tiết càng trở nên mập mờ khó hiểu. Có lẽ đó là bóng đen lịch sử mà ở góc độ tác giả, viết về bà Nhu thông qua những cuộc điện đàm với chính bà, cuốn nhật kí riêng tư của bà Nhu cũng như những tư liệu của những nhân vật liên quan, mà sự rõ ràng trắng đen là bất khả. Có cảm giác cuốn sách được bọc trong một lớp màng an toàn. Nhiệm vụ của nó không phải là truy tầm sự thật lịch sử mà dường như mang tính cá nhân nhiều hơn: tác giả cất giọng nói của riêng mình, một giọng nói phụ nữ - nghĩa là hàm chứa trong đó sự dịu dàng, sự cảm thông, về một nhân vật khét tiếng trong lịch sử miền Nam Việt Nam: Madam Nhu Trần Lệ Xuân.

Ngoài ra, còn một sự thật đáng xấu hổ khác là tôi không mấy rành rọt về lịch sử của chính quốc gia mình, ngoài những cột mốc và sự kiện nhất định – những cuộc chiến tranh, những trận đánh. Một cách tổng quát, có thể nói thêm như vậy, từ thời còn đi học (mà giờ đây tôi cũng chẳng thể nhớ hết nổi). Sâu xa vào từng ngóc ngách của mỗi sự kiện hay mỗi nhân vật lịch sử thì sự hiểu biết của tôi càng bập bõm. Với chế độ Ngô Đình Diệm, với những nhân vật trọng yếu của nó: Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu và Trần Lệ Xuân cũng thế. Chính cái khoảng trống đó cũng khiến cho việc đọc hiểu những trang viết, với những sự kiện và con người được nhắc đến, với tôi càng chẳng dễ dàng chút nào.

Điều tôi có thể tạm rút ra là, với cuốn sách này, cho phép tôi cảm nhận Ngô Đình Diệm vẫn là một người yêu nước. Quan điểm và đường lối chính trị của ông ta chỉ là khác với những nhà cầm quyền cách mạng – có thể hiểu đơn giản như vậy. Dĩ nhiên, chế độ họ Ngô hàm chứa trong nó những sai lầm – sự tập trung quyền lực vào một gia đình, chẳng hạn. Chế độ đó làm xuất hiện cũng cuộc bạo động, đảo chính nhưng ở phía ngược lại, tôi lại cảm nhận được tinh thần tự do của miền Nam Việt Nam giai đoạn đó – sự đối kháng diễn ra công khai và người dân dường như không khiếp sợ điều gì.

Cuối cùng, thật kỳ lạ, có một nỗi hoài buồn khi tôi những dòng viết về cuộc đời bà Nhu hay cũng chính là số phận gia tộc bà. Những con người đi từ tột đỉnh quyền quý đến sự suy vong, với những bi kịch tiếp nối bi kịch. Như một câu được trích trong cuốn sách, là lời của chính chị gái bà Nhu: “Bạn càng kể lể về những vinh quang của quá khứ, cái kết cục càng trở nên kinh khủng.” Những cuộc đời ấy rồi cũng phải khép lại, dù công tội ra sao…

Giấc mơ Mỹ (An Lâm, NXB Văn hóa – Văn nghệ, 2016)

Giữa một rừng văn chương về cơ bản là khai phá nỗi buồn của con người, tập truyện ngắn này sáng lên như một cuốn sách self-help (dĩ nhiên không mang quá tinh thần “cải tiến con người” như thể loại sách này). Nó khiến tôi nghĩ tác giả hẳn phải là người thành công trong cuộc sống, ít nhất ở nghĩa là một người có lối tư duy tích cực và một đời sống lành mạnh - lành mạnh trong đời sống riêng cũng như được thụ hưởng sự lành mạnh ở môi trường sống xung quanh. 

Thấm hiểu

Một vài thứ đã đổi thay, rất nhanh.

Khi tôi còn lởn vởn suy nghĩ mình sẽ ở trong nhóm về Q thì (thực chất kế hoạch đó đã bị hoãn lại, như bây giờ tôi biết), một sự ra đi khác, đột ngột, khiến tôi trong thoáng chốc rơi vào cảm giác về một sự sụp đổ. Tôi không nghĩ mình có thể có thứ cảm xúc đó. Ý tôi là, có những người bạn không thực sự nhận thức ý nghĩa quan trọng của họ, cho đến khi họ ra đi. 

Cũng có thể, vào khoảnh khắc đó, cái tin N nói với tôi, với âm lượng rù rì như tiếng một con muỗi, khiến tôi nghĩ đến ba chữ “bị sa thải”. Buổi sáng đó, chị còn họp với mấy bạn mới; khi kết thúc cuộc họp, chị vẫn nhắn: “Tuần sau sẽ có một buổi như thế này nữa.”

Đó có thể là lý do cho sự xúc động.

Nếu tôi là chị ấy, tôi sẽ cảm thấy như thế nào. Sẽ là một nỗi buồn kinh khủng, nếu là với tôi. Nhưng với chị ấy, đó là điều tôi không bao giờ biết. Bởi vì, chị, trong những ngày tiếp theo, kể cả trong buổi tiệc chia tay, vẫn còn mãi sự vui vẻ thường thấy.

Đó là sếp của tôi. 

Một sự luân chuyển tạm thời. Mà đằng sau đó, có lẽ là một án phạt. Cho một sự cố gây ra bởi sự sơ suất của một nhân viên thuộc tổ khác. Chẳng ai có thể ngờ sự sơ suất ấy dẫn đến những hậu quả tồi tệ mà giờ đây mỗi ngày ở công ty trở nên dài đằng đẵng. Và bạn thậm chí có cảm giác như đống lộn xộn này chẳng bao giờ có thể vãn hồi…

Ở nơi chị ấy ngồi, cùng lúc, thay bởi một người khác. Tôi biết cái tinh thần làm việc quyết liệt – mà chính đám nhân viên chúng tôi đôi khi thấy ngán ngại: rằng chị ôm vào tổ và cá nhân mình mọi trách nhiệm, đã đi theo cùng chị ấy. Người ta hẳn có lý do cho sự điều động nhân sự của mình. Nhưng nếu chị ấy ở đây, cái niềm tin rằng mọi thứ rồi sẽ lại đâu vào đấy ở trong tôi lớn hơn. Ít ra là lớn hơn bây giờ. 

Tôi không biết chị ấy có quay về với chúng tôi. Đó là việc của mấy tháng sau này. Tôi cảm thấy buồn. Và cùng với nỗi buồn ấy, tôi càng thấm hiểu, mỗi ngày một nhiều hơn, về nơi tôi đang làm việc.

Bạn có thể ra đi bất cứ lúc nào.

Tình yêu của chúng ta (3)

4. 

“Này Y, em lấy anh đi!” 

C, sau năm tháng nhìn Y héo mòn trong cửa hàng tạp hóa của cha mẹ cô, đề nghị cô lấy anh. Họ từng hẹn hò ăn tối với nhau vài lần, trong những dịp Y thoát được sự kiểm soát của ông bố hà khắc. Chưa thể gọi đó là tình yêu. Nhưng Y đã ba mươi tuổi và ở hầu khắp nơi trên đất nước này, phụ nữ ba mươi tuổi, chưa chồng, là đã quá già. 

Bố mẹ Y phản đối khi C đưa bố mẹ anh đến thưa chuyện. Họ cho rằng như thế là quá vội vàng. Họ có một cô con gái đã ly dị chồng và không muốn có thêm một cô con gái ly dị chồng. Một là quá đủ. Y van nài. Nhưng không là không. 

C buộc phải hủy tiệc cưới tại nhà hàng. Anh tiếc số tiền cọc, sự từ chối thẳng thừng của gia đình cô cũng khiến anh choáng váng và anh trút cả lên cô. “Nếu nó không thể đợi để được lấy mày, nó không phải là người dành cho mày”, bố Y nói, “Và chuyện cưới xin không chỉ là chuyện của hai đứa mày, nó là chuyện của hai gia đình”. Ông nhìn cô con gái út đe nẹt. Y hiểu bố cô có lý do để lo lắng nhưng cô mong muốn thoát khỏi bốn bức tường gia đình. “Cái cửa hàng tạp hóa quanh năm bốc mùi nhựa này đang giết mình”, ý nghĩ đó đeo đẳng Y và cô bám víu vào lời đề nghị của C như một lối thoát. “Nhưng giờ thì hết rồi”, cô tuyệt vọng và càng tuyệt vọng khi nhìn về quá khứ, cánh cửa cuộc sống dường như cứ đóng chặt trước cô vĩnh viễn. C đã tuyên bố không muốn gặp Y một thời gian. Một thời gian là bao lâu, cô hỏi và anh lạnh lùng quay đi. 

Y nghĩ đến việc tự tử. 

Cô nhắn tin cho bốn người chị gái, cùng một nội dung: “Em chẳng còn gì. Em quá mệt mỏi. Có lẽ cuộc sống không phải thứ dành cho em”. Trong lúc đi gom một lượng lớn thuốc ngủ từ những hiệu thuốc khác nhau, Y đợi điện thoại rung lên, cô nghĩ nó sẽ rung lên nhưng nó lại im lặng cả ngày dài. Y sũng trong nước mắt nhưng chẳng bao giờ cô đụng đến những viên thuốc ngủ. 

Một ý niệm khác về hạnh phúc – Marc Levy

Kỷ niệm thật kỳ quặc… Có những người nuôi dưỡng kỷ niệm như thể có sợi dây níu giữ chúng tồn tại giúp họ tránh xa cái chết; những người khác lại xóa bỏ chúng để quãng thời gian còn lại tươi sáng hơn – tr. 10.

Những thứ xưa cũ đều mang trong mình một câu chuyện – tr. 79.

Khi dứt bỏ mọi quan hệ và quay lưng lại với quá khứ, ta đang lãng quên chính bản thân mình – tr. 91.

Không thể sống cùng một người chỉ vì anh ấy tốt bụng, mà bởi anh ấy khiến ta rung động, khiến ta cười, bởi anh ấy thúc đẩy chứ không níu giữ ta, bởi ta nhớ anh ấy ngay cả khi anh ấy ở phòng bên cạnh, bởi sự im lặng của anh ấy cũng có ý nghĩa như lời nói, bởi anh ấy yêu những thói xấu của ta cũng nhiều như yêu những đức tính tốt của ta, bởi khi chìm vào giấc ngủ ban đêm ta sợ cái chết, điều duy nhất khiến ta yên lòng là ánh mắt anh ấy, bàn tay ấm áp của anh ấy. Đó là lý do để xây dựng cuộc sống với một ai đó, và nếu người đó tốt bụng thì càng tốt, đó là một điểm cộng, nhưng chỉ là một điểm cộng mà thôi – tr. 106-107.

Cuối cùng thì chúng ta sẽ luôn đến một nơi nào đó – tr. 109.

Thật điên rồ khi ta nói với người mình yêu thương biết bao điều vô nghĩa, và còn điên rồ hơn thế khi ta chẳng nói gì – tr. 283.

(Phạm Thị Minh Hằng dịch, NXB Hội nhà văn & Nhã Nam, 2015)

Chuyện là thế đấy

Người mới có lẽ sẽ bắt đầu từ tuần sau. Hai hay ba người. Rồi sau đó, một nhóm nhỏ sẽ tách về Q. Chuyện này nói khá lâu rồi, từ dạo tôi mới bước chân vào làm. Khi đó, một nhóm nhỏ đã tách về S. Họ tuyển thêm người để chia thành những vệ tinh. Dĩ nhiên, bạn không biết điều đó khi được tuyển vào. Sự sắp xếp diễn ra từ trước và nếu bạn không tự nguyện, đương nhiên bạn sẽ chịu sự phân công (hoặc nghỉ việc, nếu bạn chả theo trường phái nào). 

Tôi không biết liệu tôi có ở trong nhóm người lần này, về Q. Có nhiều chi tiết cho thấy tôi thích hợp (khi so sánh với cái không thích hợp, tỷ lệ là 2-1, kiểu vậy). Một chút ích kỷ khi tôi so sánh giữa việc đi và ở, cái nào có lợi hơn cho mình (tôi chẳng mấy tin vào mấy cái lời màu mè của sếp, mặc dù xét tổng thể, tôi tin tưởng chị hơn tất cả - tôi đã trải mấy đời sếp, và thế là có đủ người để đưa lên bàn cân, nếu cần phải làm thế). Vấn đề là tôi không có câu trả lời. Lợi hại gắn liền nhau. Vả lại, làm sao có thể dự phóng tương lai khi bạn là kẻ “ất ơ” với kế hoạch, với mục tiêu, với tham vọng và với cả giác quan thứ sáu?!

Những người mới còn chưa bắt đầu. 

Có một người cũ đã ra đi, cách đây khoảng hai tuần. Một cái gì đó bất ngờ. Cô gái đó, vui vẻ và nhanh nhẹn – tôi phải ao ước mình có cái vui vẻ và dạn dĩ đó. Và cực hợp rơ với sếp. Thế rồi kể cả như vậy thì người ta vẫn cứ nghỉ việc. Cô ấy ra đi đúng vào lúc cao trào, sau một trận ốm, cả núi công việc đang cần cô ấy, còn chúng tôi thì cần thêm người. Tôi có một chút hốt hoảng. Nhưng, “chuyện gì mà tôi không biết má” – phải chăng đó là tuyên ngôn chung của giới văn phòng? Kỳ quặc là tôi và họ, cùng hít thở cái bầu không khí ấy, giữa những con người đó, giữa bộn bề công việc đó, họ biết mọi thứ kể cả trong giai đoạn thai nghén, tôi thì luôn như thể từ trên trời rơi xuống. 

Chúng tôi cũng có thêm một cấp trên. Đây có phải là căn bệnh của mấy tập đoàn, hay bởi quy mô công việc cần phải thế: người ta ngày càng làm dày những cấp bậc, những chức danh (hồi xa lắc, khi còn làm ở A, gặp lại bạn cũ, tôi phải vẽ cả một sơ đồ dài ngoằng để cuối cùng mới chỉ ra được cái vị trí tôi đang làm – với cái dự báo huênh hoang là chẳng mấy chốc thì một phòng ban sẽ toàn sếp là sếp, nhân viên thực sự - người trực tiếp làm việc theo chỉ đạo chỉ còn lèo tèo một, hai người – khi đó chúng tôi sẽ trở nên quý hiếm đến độ sếp có thể cho nghỉ việc ngay còn chúng tôi mới là tầng lớp không thể thay thế ^ . ^). 

Cấp trên của cấp trên là một người còn khá trẻ. Thế nên có vẻ trong cái khoảng thời gian đầu này, cậu ta hẵng còn loay hoay tìm vị trí cho mình. Cậu ta sẽ làm gì? Đó là việc hầu hết chúng tôi chưa biết và cũng chẳng có thời gian để bận tâm. Hầu hết thời gian làm việc trong ngày, chúng tôi quên mất sự có mặt của vị cấp trên của cấp trên, ngoại trừ cái nóng hầm hập cậu ta mang đến. Cậu ta sợ lạnh. Trong cái góc của mình, cậu ta tắt máy lạnh hoặc điều chỉnh nhiệt độ lên 29, 30 độ C. Văn phòng chật hẹp đến nỗi cấp trên của cấp trên chưa có nổi phòng riêng.

Tôi đã làm việc ở đây đến tháng thứ tám. Và vẫn không biết ngày mai mình sẽ ở đâu. Chuyện là thế đấy. 

“Nếu gột rửa hết những gì xót xa

Chúng ta sẽ đi đâu trong những buổi chiều tà…?”

…

“đôi lúc ngại một cơn mưa hay một ngày nhiều gió

Chỉ vì biết sẽ phải tự mình che chở

Dù có lạnh hay không...”

(Thơ Nguyễn Phong Việt)

PC bị lỗi

Rồi, PC bị lỗi mất quyền admin. Tôi đoán vậy, từ mấy dòng thông báo bằng tiếng Anh. Tôi không mấy hiểu loại lỗi này. Chỉ biết giờ đây Windows mỗi lần khởi động là xóa sạch dữ liệu của lần khởi động trước, hệt như một người bị mất trí nhớ ngắn hạn. Lần đầu tôi thậm chí hơi thích. Vì cái PC ì ạch bỗng có vẻ chạy trơn tru hơn. Mặc dù mấy cái dữ liệu ở ổ C mất sạch. Một lô hình phong cảnh hoa hòe các thứ, những bản nhạc chưa kịp lưu về ổ đĩa D và linh tinh nhiều thứ khác. Lạy trời là chẳng bao giờ tôi khám phá ra, trong những thứ bị mất sạch ấy, có thứ rất quan trọng với mình. Từ lần khởi động thứ hai thì tôi hết thích. Quá bất tiện khi không có gì trong bộ nhớ. Mọi thứ luôn phải bắt đầu lại từ đầu.

Tháng sáu ngập ngụa trong công việc. Một sự bất mãn ngầm diễn ra khi người ta làm rất nhiều mà vẫn bị quy là không hiệu quả. Tôi ngồi thống kê số giờ làm sau giờ làm việc của các thành viên trong tổ, một tháng tính 22 ngày công chuẩn, nhưng số lượng ngày làm việc thực tế trung bình là 25, có người lên tới 29 ngày. Đó là chưa tính thứ bảy, chủ nhật.

Dĩ nhiên, không phải lúc nào công việc cũng rơi vào điểm cao trào. Như sếp giải thích. Nhưng một thực tế nhìn thấy được là cái nhúm người nhỏ bé như chúng tôi quá tải. Một nhúm người nhỏ bé phục vụ cho một lượng lớn người, bên trong, bên ngoài. Và dễ dàng bị đánh giá là chậm chạp, bất chấp việc mỗi người dường như đã vắt kiệt sức mình.

Một cuộc họp nhanh. Và sếp thông qua việc tuyển thêm người, với lời cảnh báo, miếng bánh vốn nhỏ, nay sẽ càng bị chia phần.

Tôi biết rằng chẳng cần đợi cái chu trình hai năm để sự ngán ngẩm len vào tâm hồn mình. Người ta khó mà yêu được đời sống văn phòng, nơi mà bạn chẳng sớm thì muộn nhận ra những sự thật đắng nghét đằng sau vẻ nhàn nhãn, vui vẻ, sạch sẽ. 

Đôi lúc tôi cảm thấy mình có thể có được tình bạn. Nhưng thường hơn, cảm giác trong tôi, bạn biết là bạn không thể kết bạn với đồng nghiệp của mình. Những mối quan hệ kiểu chính trị. Sự hòa thuận chỉ là lớp băng trên bề mặt. 

Tôi có thể là cái PC bị lỗi, liên tục bắt đầu lại từ đầu? Là mười năm trước, câu trả lời sẽ khác với bây giờ. Tất nhiên. 

…

Niềm vui trong ngày: trái cây ưa thích vào mùa hè và bạn tặng cho bộ sách. 1Q84. Cuối cùng thì cũng đã về với mình, cả ba.