Cảm nhận ban đầu khi đọc Những màu khác*

Có lần tôi bị lỡ mất cơ hội đọc Istanbul – Hồi ức và thành phố của Orhan Pamuk, có lẽ vì vậy mà tôi đã chọn Những màu khác làm quyển sách tiếp theo muốn đọc. Không phải là tiểu thuyết, một câu chuyện hư cấu dựa trên nền tảng sự chân thật nào đó, Những màu khác là một tuyển tập những ghi chép của tác giả về những khía cạnh khác nhau trong đời sống thực của ông. Và đó hẳn là những gì thân thuộc gắn bó nhất cũng đồng thời là những gì nhà văn quan tâm. 

Mặc dù chưa được đọc Istanbul – Hồi ức và thành phố, thông qua Những màu khác, tôi cảm nhận được sự ám ảnh của nhà văn đối quê hương của mình. Istanbul vẫn là một chủ đề xuyên suốt và dường như luôn không khôn khuây trong tâm trí nhà văn. Cũng như cái tính chất Phương Đông – Phương Tây, sự khác biệt giữa hai nền văn hóa và giữa những con người đứng ở giữa lằn ranh và chưa/chưa thể cảm thấy mình thuộc hẳn về phía bên nào. Tôi nghĩ rằng điểm đặc biệt của văn Orhan Pamuk là ông giới thiệu được Istanbul đối với thế giới trong tư cách một nhà văn Istanbul (và bây giờ nếu ai nói đến Istanbul, có lẽ tôi sẽ nghĩ đến Orhan Pamul đầu tiên). Nhiều phần hay nhất trong tuyển tập còn thuộc về những trang viết về tình yêu đối với văn chương, với sách và những tác giả yêu thích của nhà văn (bằng cách viết của mình, ông thực sự khiến tôi muốn đọc Dostoyevsky – nhất là Anh em nhà Karamazov của nhà văn này). Trong khi những bài viết về tiểu họa và vài sự kiện chính trị lại không thực sự gây chú ý với tôi và càng về những phần sau, các bài viết có khuynh hướng khô khan như những bài chính luận. Cho đến câu chuyện Nhìn ra cửa sổ và bài diễn văn cuối - Cái va li của cha tôi – cái không khí gia đình vừa gần gũi vừa cô đơn, chất tự sự trầm tĩnh của nhà văn trở lại và đây cũng là những phần cảm động nhất trong cả tuyển tập. Tôi đoán rằng rất nhiều chi tiết trong những bài viết này, đặc biệt về Istanbul có lẽ sẽ được nối dài sang Istanbul – Hồi ức và thành phố và vẫn sẽ bằng lối hành văn phong phú, tỉnh táo nhưng giàu sắc hoài niệm và nội tâm.

Điểm tôi hơi ngạc nhiên về Orhan Pamuk là – tôi vốn hình dung đấy là một nhà văn hiền lành, trầm mặc, người cả đời sống ở Istanbul và giam mình trong một căn phòng mỗi ngày 10 tiếng để viết văn, đôi khi ông có thể có những khoảnh khắc vô cùng lạnh lùng. Như nhìn thấy một con hải âu hấp hối và sau đó tiếp tục việc của mình và sau đó nhìn thấy nó chết và sau đó tiếp tục việc của mình… 

Quyển sách khá dày, có những bài viết dài và những bài viết ngắn, rất ngắn. Nhưng tôi tin rằng tuyển tập này không phải để đọc liền một mạch và thậm chí không cần thiết phải đọc từ đầu đến cuối mặc dù sự sắp xếp của nhà văn là có chủ ý. Bởi lẽ khi đọc gắng sức theo kiểu trật tự một câu chuyện có trước có sau, có lúc tôi đâm chán, nhất là ở những chủ đề xa lạ với tôi lúc bình thường hoặc tại thời điểm đó. Thế nên nếu nhẩn nha đọc và đọc phần nào đó khi bản thân đang tìm kiếm nó, người đọc sẽ cảm nhận phần viết đó trọn vẹn hơn…

---

* Những màu khác - Orhan Pamuk, Lâm Vũ Thao dịch, NXB Văn học và Nhã Nam, 2013.

Những màu khác – Orhan Pamuk (tập tiểu luận)

“… cuộc đời đầy những âm mưu nhằm tách con người ra khỏi văn chương” – tr. 13.

“Viết tiểu thuyết là phải cởi mở trước những khao khát, những ngọn gió và cảm hứng này, cũng như đối với góc tối của tâm hồn ta và những khoảnh khắc mờ mịt, tĩnh tại của chúng.

Vì tiểu thuyết là gì nếu không phải là một câu chuyện căng buồm nhờ những ngọn gió ấy, một câu chuyện hồi đáp và được dựng dựa trên các cảm hứng thổi tới từ những vùng đất lạ, nắm lấy tất cả mộng tưởng mà ta sáng tạo ra để tiêu khiển, gom chúng lại với nhau tạo thành một tổng thể có ý nghĩa. Trên hết, tiểu thuyết là một con tàu chuyên chở trong nó một thế giới ước mơ mà ta muốn gìn giữ, mãi mãi tồn sinh mãi mãi sẵn sàng. Tiểu thuyết gắn kết với nhau bằng những mẩu chuyện nhỏ mộng tưởng giúp ta, từ khoảnh khắc ta bước vào chúng, quên đi cái thế giới buồn tẻ mà chúng ta mong đào thoát…” - tr.16.

(Tác giả ngầm ẩn)

“… những cánh cửa, trong bất cứ trường hợp nào, không bao giờ hoàn toàn đóng hay mở và do đó còn có chỗ để hy vọng”.

(Khi đồ đạc nói chuyện, làm sao bạn ngủ ? - tr. 36)

“Có hai cách nhìn các thành phố. Cách thứ nhất là của du khách, của người nước ngoài vừa mới đến nhìn các tòa nhà, tượng đại, đại lộ, và đường chân trời từ bên ngoài. Còn có cách nhìn bên trong, thành phố của những căn phòng ta ngủ, của những hành lang, rạp chiếu phim và phòng học cũ, thành phố làm từ mùi, ánh sáng và màu sắc của những ký ức mà ta thương mến nhất. Với những ai nhìn thành phố từ bên ngoài, thành phố này dường cũng giống như thành phố khác, nhưng ký ức chung của một thành phố là linh hồn của nó, và những phế tích là bằng chứng hùng hồn nhất” – tr. 82.

“Những đống đổ nát của thành phố cũng giúp thành phố biết cách quên đi. Đầu tiên chúng ta đánh mất ký ức, nhưng ta biết ta mất nó và muốn có nó lại. Rồi chúng ta quên rằng chúng ta đã quên nó, và rồi thành phố không còn nhớ được quá khứ của chính nó. Nhưng đống đổ nát đã khiến ta đớn đau nhường ấy và mở ra con đường đến sự quên lãng rốt cuộc trở thành những khi đất nơi người khác có thể xây dựng những giấc mơ mới mẻ” – tr. 83.

(Hỏa hoạn và đổ nát)

Phim hoạt hình (10)

Công chúa tóc xù - Brave (Disney - Pixar, Mỹ)

Tôi xem Công chúa tóc xù không dưới hai lần vì thường tình cờ bật ti vi lên lại hay bắt gặp phim đang được phát sóng trên kênh StarMovies. Tình tiết của phim khá kịch tính đủ để giữ khán giả xem đi xem lại vài lần mà không chán.

Lần đầu nghe tựa đề Công chúa tóc xù - cho thấy câu chuyện có nhân vật chính là một nàng công chúa, tôi liền liên tưởng đến mô típ quen thuộc : chuyện tình công chúa – hoàng tử hoặc công chúa và kẻ du thủ du thực nhưng đáng yêu và can đảm vào phút cuối nào đó. Thế nhưng phim hoàn toàn khác với dự đoán . Với tôi đây là điểm cốt yếu khiến phim trở nên đặc biệt so với những phim cùng loại.

Nàng là Merida, con gái đầu lòng của vua và hoàng hậu xứ Scotland. Khác với mẹ của mình, hoàng hậu Elinor – một phụ nữ có cốt cách quý tộc và lối hành xử mẫu mực, Merida không ưa thích khuôn phép hoàng gia và có khuynh hướng chống lại vai trò truyền thống của phụ nữ. Bất chấp sự uốn nắn, thúc ép của mẹ, Merida vẫn lớn lên với bản tính can đảm, táo bạo, chỉ ưa thích bắn cung, cưỡi ngựa và luôn khao khát tự do. Điều này dẫn đến những mâu thuẫn thường xuyên giữa nàng và hoàng hậu, đặc biệt khi bị ép phải tuyển chọn người hôi phối vì lợi ích quốc gia, giữa Merida và mẹ đã nổ ra một cuộc tranh cãi gay gắt. Một mình một ngựa, Merida lao thẳng vào rừng sâu. Nàng tình cờ gặp được một bà phù thủy và ao ước mẹ sẽ thay đổi. Merida không ngờ rằng điều ước của nàng đã dẫn đến một tai họa khủng khiếp cho hoàng hậu Elinor cũng như cả vương quốc. Và nàng phải dấn thân vào một cuộc phiêu lưu mạo hiểm để cứu vãn sai lầm ấy. 

Trên tay cuốn sách cũ

Có lần tôi nhắc đến một cuốn sách, rằng “mấy năm rồi tôi vẫn chưa đọc xong”. Lúc ấy trong tôi cũng không có suy nghĩ sẽ đọc nốt phần còn lại. Chỉ thi thoảng nghĩ về sự dang dở đó, tôi tần ngần đứng một chút nhìn lên kệ sách nhưng rồi như những khoảnh khắc chợt nhớ ra điều gì mà lại không kịp giữ nổi điều ấy trong tâm trí, tôi lại lặng lẽ quay đi. Có thể tựa đề cuốn sách này cũng giống như tôi những lúc ấy. Vô hồn. 

Tôi mua “Vô hồn” trong một nhà sách nhỏ trên đường Nguyễn Thị Minh Khai (nhà sách đó tên gì, giờ còn ở nơi ấy không, tôi không nhớ và cũng không biết). Thời điểm đó tôi gần ra trường, chắc còn chưa đi làm, chưa nhận bằng tốt nghiệp. Tôi chỉ nhớ điều gây ấn tượng cho tôi không phải ở nơi tựa đề hay cái dòng kèm theo “Chuyện về một người không chân chính” hé mở một cái gì đó có tính hấp dẫn ở ngay bìa trang sách mà ở cái mô tả về một ấn phẩm thuộc dạng Best Seller: “…trong vòng vài tuần đã được tiêu thụ hết 100 ngàn bản. Độc giả gần như “cướp” cuốn sách này khỏi kệ trong các cửa hàng bán sách”. Không hẳn vì bị tác động bởi những quảng cáo phù phiếm mà chủ yếu vì thật thà. Hồi đó thì tôi nghĩ đơn giản, một tác phẩm được tán thưởng thành công rực rỡ như vậy thì hẳn phải có gì đáng đọc. 

Sau đó, tôi háo hức lật giở từng trang, từng trang của cuốn sách. Và sau đó, sau đó, tôi rất nhanh chóng cảm thấy chán nản. Và sau đó, sau đó, sau đó tôi không đọc tiếp cuốn sách nữa. Tôi không nhớ nhiều về lý do trong thời điểm đó. Nhưng chắc chắn là tôi đã tìm thấy rất ít cảm xúc hay sự thú vị trong cuốn sách khô khan về lối sống thời thượng này (cái tôi ít thích nhất nghiêng về vế thứ hai). Có lẽ đây là cuốn sách khô khan đầu tiên mà tôi từng đọc (và vì vậy hoàn toàn khó tiếp nhận). 

Sau vài năm cầm lại cuốn sách trên tay, ngạc nhiên đầu tiên là tôi cảm thấy trọng lượng của nó khá dễ chịu và dường như cuốn sách cũng bớt dày như tôi từng nghĩ. Những trang giấy dường như đã vàng hơn và từ tay tôi tỏa ra cái mùi âm ẩm của sách cũ. Tôi thoáng xao động. Sáu năm và chúng tôi đã là “người cũ” của nhau (cười). 

Vô hồn – Sergey Minaev

“Trong đời mình… có những lúc chúng ta cháy lên như thể để sẵn sàng làm một việc gì đó đặc biệt, nâng mức của mình lên, vượt qua chính mình, có thể là thay đổi công việc, đổi nhân tình hoặc đi ra nước ngoài. Nói một câu ngắn gọn là : THAY ĐỔI CÁI GÌ ĐÓ !

Bạn sẽ sống với ý nghĩ đó trong vài ngày, vài tháng, vài năm, rồi sau đó nó dần dần bị đẩy lùi xuống dưới, và bạn hiểu rằng cố gắng là vô nghĩa, đằng nào cũng chẳng thay đổi được điều gì. Bạn càng ngày càng lệ thuộc vào những thứ mà xã hội đã choàng vào cổ mình ngay từ thời mình còn bé xíu, kiểu như “sống đâu, âu đó”. Tất nhiên, chúng ta sẽ biện hộ đó là do môi trường sống, do giáo dục, chế độ, do bố mẹ từ bé đã ngăn cản chúng ta thực hiện những hành động thiếu suy nghĩ. Bạn nhớ lại những gì có thể lý giải cho sự bất động cũng như phong cách sống của mình, giống như thanh gỗ trên máy cưa vậy. Nhưng có ai đó vẫn đang tiến hành thu xếp rất nhanh gọn mọi thứ trong cuộc đời mình, ai  đó tìm thấy người đẹp tóc vàng của mình rất đơn giản ngay trong thang máy. Hay là đơn giản là họ đang gặp may ?

Đúng thế, bạn lại có thể biện hộ rằng trong vô số kẻ đang đâm bổ về phía mặt trời, chỉ có vài mống may mắn đi được đến đích, số còn lại sẽ chết cháy. Nhưng dù sao thì như thế vẫn còn tốt hơn là ta chẳng có chút dao động nào... Mọi thứ bình lặng và nhịp nhàng, hoặc là mọi sự đã được định sẵn. Bởi thế nên mới có một đội quân bưu tá mang chính bản thân mình tới điểm tiếp nhận có tên gọi “Số Mệnh” với hy vọng nhận được chút tiền boa trả công đi lại. Nhưng số mệnh lại không mấy hào phóng với chút tiền boa ít ỏi này. May nhất thì cũng chỉ đủ tiền thay giày. Độ ỳ và vô ý chí – đó là hai tai họa của dân vùng này”.

(Nhật An, Trương Hồng Hạnh dịch, NXB Trẻ và Tinh Văn, 2007, tr 114 – 115).

24 giờ... *

Hai năm trước thực hiện một chuyến du lịch vào đầu mùa xuân, khi đó mang trong ba lô có quyển sách mỏng của Stefan Zweig, trong đó có hai truyện vừa, truyện thứ nhất được lấy làm đầu đề cả quyển: 24 giờ trong đời một người đàn bà. Thời gian chạm đến quyển sách này trong cả chuyến đi rất ít, đến khi về nếp gấp đánh dấu sách vẫn còn. Thật ra vì tôi sớm phát hiện đã đọc cả hai truyện này rồi. 24 giờ... đọc trên mạng, cũng không nhớ là đoạn thời gian nào. Truyện còn lại cũng đã đọc rất lâu, chỉ là không biết là truyện của Stefan Zweig và có cái tựa đề từ lâu đã nổi tiếng trong văn chương: Bức thư của người đàn bà không quen. 

Ấn tượng lần đầu tiên đọc dường như không sâu đậm. Trong tôi không lưu mấy ký ức. Cảm giác những dòng chữ đều mới mẻ, lúc trước làm thế nào đã trôi tuột đi như dòng nước. Có thể lúc đọc những truyện này, tôi không có tâm tư đọc, chỉ như người ngồi trên xe ngó cảnh vật lướt nhanh qua làn kính. Đã bỏ lỡ những điều đáng nhớ.

Lần này tâm tư của những người đàn bà theo những lời bộc bạch của họ dàn trải ra trước mắt tôi. Tôi như nhìn thấy tâm hồn, đức hạnh, tình yêu, nỗi đau, lòng tự trọng, cái giá phải trả, niềm im lặng vinh quang mà thấm đẫm nước mắt... Ở đằng sau những cánh cửa khép kín và rồi đột nhiên mở ra, rực rỡ ánh sáng, khiến người ta ngạc nhiên, sững sờ, mê đắm và đau lòng, trong thời khắc của một người thì đã ở tuổi gần đất xa trời và người kia, đã không còn có mặt trên đời. Cánh cửa ấy mở ra và rồi ngay sau đó khép lại. Một lần và vĩnh viễn. Và người đọc, giống như nhân vật nhà văn trong câu chuyện thứ hai - tay đàn ông vô tình nhất quả đất ấy, run rẩy tìm kiếm trong vô hình gương mặt của những người đàn bà như  tiếng nhạc trong cõi xa vời của "một thời yêu thương, một thời bão nổi" nào đó, thấy từ trong thẳm sâu mình sự kính trọng, yêu thương và ngập tràn tiếc nuối. Đâu đó trong hữu hạn thời gian, con người chạy theo điều gì và đã bỏ lỡ điều gì...

Cuối năm

Đã là những ngày cuối năm, và những cơn gió cũng đã trở nên vô tình và lạnh lẽo từ lúc nào… Năm nay dự báo khí trời sẽ lành lạnh thế này cho đến hết tết Nguyên đán. Buổi sớm đã có thể nhìn thấy sương mù. Những chiếc áo khoác dày cui người Sài Gòn thường hay khoác để tránh nắng giờ nhìn như áo tránh rét mùa đông. Đây là thời điểm tôi lại thấy mình có thể ăn mặc phong thanh một chút… 

Thi thoảng trên đường nhận những tờ rơi quảng cáo. Khổ lớn, màu sắc đỏ vàng rất bắt mắt, mua sắm thế là đã bước vào kỳ khuyến mãi “khủng” nhất trong năm. Tự dưng tôi liên tưởng đến những phong bao lì xì, pháo đỏ, tiếng cười nô nức trẻ nhỏ và những rộn ràng đón xuân của thiên hạ… Trong hình dung đó không thấy bóng dáng mình. Chỉ là người đứng từ hậu trường, nhìn  sắc màu của thành phố, sắc màu của mùa xuân…

T gọi điện. Đã hơn hai tháng kể từ lần nói chuyện có hơi hướng xung đột giữa tôi và cô ấy. Và cũng đã hơn hai năm mà cô ấy vẫn rơi vào những đỉnh điểm sầu muộn. Cô ấy khóc ròng rã, lần này còn nói nếu không phải vì nói chuyện với tôi, cô đã ra hiệu thuốc và mua một liều quyên sinh…

Con người còn có thể tìm người khác báo động về tình trạng của mình thì hẳn không dám tìm đến cái chết. Tôi hiểu những suy nghĩ tuyệt vọng kỳ thực cũng chỉ là vấn đề khoảnh khắc mà thôi, qua rồi thì còn lâu bạn mới chết… Có điều, trên đời cũng có thứ gọi là tích tụ chồng chất. Có khi cách sự việc rất lâu, người ta lại vì chính cái quá khứ đã bị bỏ xa mà tự hủy mình. Cuộc tử tự khi đó thành vô duyên vô cớ, người khác cũng khó mà hiểu…

Tôi nói với T những điều xưa cũ. Cô ấy chống chế nhưng rồi cũng dễ dàng lắng nghe lý lẽ của tôi. Cái T cần chẳng phải là như vậy. Cái tôi có thể cho cô ấy cũng chỉ là như vậy. Đối với tôi, mọi giáo điều đều hư ngụy. Nên trong lúc lải nhải lời hay ý đẹp với T, tôi cũng đồng thời cảm thấy một nỗi hổ thẹn dâng lên trong lòng. Những lúc thế này cảm thấy cuộc đời như màn kịch lớn. Chừng nào sân khấu có thể hạ màn…