Bản thảo viết tay đề năm 1966. 22
năm sau được trả về cho khổ chủ. Trong 20 năm tiếp theo, vẫn không một nhà xuất
bản nào chịu in. Mãi cho đến năm 2010… Tôi đang muốn nói đến Những ngã tư và những cột đèn. Tôi nhẩm
tính, năm 2010, nghĩa là Trần Dần đã qua đời được 13 năm. Nghe bảo sách đến tay
bạn đọc vào mùa xuân năm 2011. Được ngợi khen nhiều. Và cả giải thưởng. Kiểu
như một cú đòn quá khứ gây choáng váng hiện tại… Bản tôi đọc là bản in lần thứ
năm, được tái bản vào năm rồi. Tôi nghĩ đến quãng thời gian 44 năm. Một tác phẩm
không được biết đến/không được thừa nhận. Và đời sống văn chương như chìm trong
quên lãng của cái tên Trần Dần. Lại nghe bảo khi sách ra mắt, báo chí chính thống
đó đây tỏ ý dè dặt. Cái gì từng khiến người ta e ngại tác phẩm này đến vậy? Chợt
thoảng nghĩ đến đợt ra mắt rầm rộ dạo nào được báo chí thông tin của Sợi xích,
tôi tự dưng chạnh lòng. Hình dung quá trình thai ngén và gìn giữ “đứa con tinh
thần” của Trần Dần. Quãng thời gian 44 năm. Tôi như nhìn thấy sự muộn phiền của
khói thuốc…
Bối cảnh của Những ngã tư và những cột đèn rất xa lạ với tôi. Hà Nội những năm 1954 – 1966, chiến tranh lấp lửng
trong hòa bình. Và câu chuyện thuộc về những con người ở bên kia chiến tuyến –
những lính ngụy binh cũ thời Pháp thuộc. Có thể nói từ trước đến nay, tôi không
biết đến những tác phẩm khai thác tư tưởng của những con người từng là phe địch
trong chiến tranh. Để rồi lờ mờ nhận thấy có những chất liệu cuộc sống dường
như vẫn bỏ ngỏ trong văn chương Việt Nam. Như lần đọc ở đâu đó, người ta nhắc đến
thời kì vượt biên của dân Sài Gòn sau giải phóng, một thời kì hàm chứa sự dữ dội
và đau thương – thế nhưng lại nằm ngoài lề văn học. Hay tại vì tôi ít đọc văn học
nước nhà? Dù vậy, nếu có điều gì dễ dàng đẩy một tác phẩm văn chương vào số phận
nghiệt ngã, kiểu nằm trong ngăn kéo hơn bốn mươi năm, thì sự can thiệp thuộc những
thẩm quyền chính trị phải là nhân tố hàng đầu. Tôi không nghĩ có nhà văn nào lại
muốn viết một tác phẩm để tồn tại trong tương lai. Nghĩa là khi viết, nhà văn viết
cho chính con người và thời đại họ thuộc về. Việc bị hiện tại cấm đoán, phủ nhận
nằm ngoài mong muốn của người cầm bút. Trong khi sự tồn tại của tác phẩm ấy kéo
dài bao lâu, và tương lai có trả lại sự công bằng lại là một câu chuyện khác…


