Chúc một ngày tốt lành

Những ngày tháng ba, tác phẩm mới của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh dường như tình cờ mở màn cho một cuộc chiến kỳ lạ của những nhà sách có lẽ đang gầm gừ cạnh tranh nhau. Cuộc chiến mang màu sắc kim tiền. Tôi phải thừa nhận là điều này gây chú ý cho tôi nhiều hơn cái lý do vốn dĩ chính đáng (và là lý do ban đầu) của nó: Tác phẩm mới nhất của Nguyễn Nhật Ánh. Tôi cũng tự hỏi liệu khi nhắc đến một ấn phẩm văn học nào đó mà điều đề cập đầu tiên lại là giá cả, thì có phải là một hình thức xúc phạm văn chương? Dù sao tôi cũng có thể tự an ủi mình rằng bản thân chỉ là một người đọc bình thường, thường hay dành tiền mua sách nhiều hơn bất cứ thứ gì. Không tiếc rẻ nhưng cũng không thuộc dạng không cân nhắc. Trước đây tôi thường không mua sách giảm giá vì những nhà sách hay mua là những nhà sách không có chính sách này. Mãi sau tôi biết được khá nhiều nhà sách trên mạng có chiết khấu rất tốt cho độc giả, trong khi nhà sách mình mua luôn bán đúng giá bìa, tôi bắt đầu lưỡng lự. Thử đặt mua sách ở một nhà sách giảm giá nọ. Và họ thậm chí giao sách ngay trong ngày. Đó là một ấn tượng tốt đẹp. Tôi tiếp tục mua ở đó thêm một lần nữa. Nhưng rồi nhà sách tôi thường mua bất ngờ khuấy động thị trường bằng cuộc chiến giảm giá khá gay gắt và ầm ĩ. Vì điều này chưa bao giờ là tác phong của họ, tôi đoán rằng có thể họ đã mất đi nhiều khách hàng. Tôi không nghĩ văn chương là thứ người ta nên bán theo kiểu đại hạ giá. Thế nên kể cả khi tôi chọn một nhà sách khác để mua, đó vẫn là một nhà sách có mức chiết khấu thông thường tối đa chỉ ở mức 20%. Và dĩ nhiên trong việc mua sách, đôi khi bạn phải mua ở những nhà sách khác nhau vì không phải nhà sách nào cũng có tất cả mọi quyển sách được xuất bản. Do vậy việc mua sách ở nhà sách này không có nghĩa bạn sẽ không tiếp tục mua những ấn phẩm khác ở nhà sách khác. Nhưng khi có những nhà sách theo đuổi chính sách bán dưới giá bìa và độc giả kỳ thực cũng là những người mua hàng thông thường mang tâm lý tự nhiên là chọn điều có lợi nhất cho mình thì việc chiết khấu dường như cũng phải trở thành mặt trận chung. Vấn đề là những đơn vị kinh doanh có nên gây ra cảm giác văn chương đang bị bán thốc bán tháo hay kỳ thực người mua sách lâu nay vẫn chịu thiệt bao gồm cả khi họ bán đúng hay với mức giảm giá tương đối? Dù sao một cuộc chiến giảm giá “kịch trần” đã xảy ra và khơi mào cho nó là tác phẩm có cái tên và đề tài dễ chịu này “Chúc một ngày tốt lành”*.

Sách được phát hành bởi NXB trẻ. Điều này cộng với một câu nói tình cờ của Còi Cọc trước đây giúp tôi nhận ra hầu hết sách tôi mua mấy năm nay được phát hành bởi công ty Nhã Nam (liên kết với NXB nào đó). Kỳ thực đây không phải là một điều đáng bận tâm. Chỉ có điều khi cầm trên tay sách của NXB Trẻ (sau này có thêm quyển Khởi sinh của cô độc của cùng NXB với chất lượng in như nhau) tôi nhận ra điều vụn vặt này: cùng một khổ, sách của NXB Trẻ sẽ dày hơn dù số trang ít hơn (ví dụ quyền sách gần 280 trang sẽ dày hơn hẳn quyển sách 323 trang). Giấy in của Nhã Nam trắng tinh trong khi giấy in của NXB Trẻ mang màu trắng ngà. Thực ra tôi không nghĩ ngày nay người ta còn sử dụng loại giấy ấy. Tôi không biết phải diễn tả thế nào nhưng chất liệu giấy in này đem đến cho tôi một cảm giác rất cổ điển. Giống như là mấy quyển sách từ thời xa xưa nào đó. Và tôi không thể nói là loại nào thì đẹp hơn. Vì dù đã quen với những trang giấy trắng tinh với độ mịn cao, loại giấy trắng ngà khi sờ vào có cảm giác nham nhám lại đem đến cho tôi cảm giác loại giấy này gần gụi với sách hơn. Một ưu điểm không thể bàn cãi của loại này là mặc dù sự dày dặn của nó khiến tổng thể quyển sách cũng dày hơn nhưng trọng lượng khi cầm lên lại hoàn toàn nhẹ tênh. Tuy thế cũng phải nói rằng sách do Nhã Nam phát hành có giá bìa (gốc) dễ chịu hơn sách của NXB Trẻ rất nhiều. Và nếu ai đó có khuynh hướng mua sách vì nhà phát hành thì mấy điểm linh tinh kể trên có thể là điều đáng để cân nhắc (bên cạnh mảng sách họ hướng đến, phong cách thiết kế bìa, biên dịch, biên tập vv…). 

Một vòng tròn

Khi ánh nắng gõ cửa sớm hơn vào mỗi buổi sáng và mỗi lúc một trở nên choáng ngợp, gay gắt thì cũng là lúc chúng tôi phải tiến hành thay rèm cửa. Bộ rèm cửa thường được dùng vào dịp đầu xuân dù chất liệu tương đối dày cũng không đủ sức che chắn ánh sáng nóng rẫy của mùa hè. Bộ mùa xuân ấy khá đẹp, màu trắng kem kết hợp với những đường viền màu nâu phấn kiểu hoa văn, còn có mấy cái tua rua màu vàng rủ xuống ở phần rèm tách rời phía trên, có thể nói là diêm dúa nhất so với hai bộ còn lại. Bộ mùa hè (tạm gọi như vậy vì khi mua, các bộ rèm cửa ấy không hề được lựa chọn theo tiêu chí các thời điểm trong năm) dày nhất. Bởi vì dày nhất, màn cửa mùa hè hiếm khi rung rinh trong gió. Cái cảm giác nặng nề của nó thấy được rõ nhất khi thời tiết bắt đầu dễ chịu hơn và theo tiếng gọi của sự sạch sẽ, chúng tôi lại tiến hành thay rèm cửa và lần này thay thế vào chỗ trống trên khung cửa là bộ rèm mỏng nhất. Bộ rèm mỏng nhất so về kiểu dáng hay chất liệu đều không bằng hai bộ còn lại. Nhưng nó có một dáng vẻ nhẹ nhàng tha thướt khó tả. Nó làm cho căn phòng cũng trở nên nhẹ nhõm hơn như kiểu con tằm vừa thoát được lớp kén và diện lên mình đôi cánh mỏng nhẹ tênh của con bướm xinh đẹp. Vào khoảnh khắc ấy thì tôi luôn cảm thấy nó là bộ rèm cửa đẹp nhất, cái bộ rèm cửa bình thường nhất ấy. 

Việc thay rèm cửa cũng giống như việc thay những tấm ga trải giường. Nhưng dĩ nhiên ga trải giường phải được thay thường xuyên hơn. Đó là những loại việc lặp lại mỗi năm, mỗi tháng, mỗi ngày. Đôi lúc khi ngồi cắt móng tay, móng chân, tôi lại tự hỏi tại sao cứ phải làm đi làm lại mấy loại việc dường như ngàn lần cỏn con này. Có lúc tôi sẽ để lâu hơn một chút. Nhưng rồi cũng chẳng có cách nào khác, đến hẹn lại lên. Và tôi lại ngồi cắt móng tay, móng chân. 

Điều duy nhất tôi hiểu rõ, đó là tôi tuyệt không hiểu gì hết

Tôi bắt đầu đọc Biên niên ký chim vặn dây cót vào khoảng tháng 11 năm 2012. Đọc bản điện tử. Những gì tôi đã đọc khá thu hút tôi vào thời điểm bấy giờ. Tuy thế độ dài của tác phẩm khiến việc đọc bằng máy tính trở nên khó khăn. Vì vậy rất, rất lâu sau thời điểm đó, khi có điều kiện, tôi mới tiếp tục đọc Biên niên ký chim vặn dây cót bằng bản in giấy. Tôi đọc lại từ đầu. Không nhanh nhưng từ cuối năm ngoái tôi quyết tâm rằng sẽ tăng tốc độ đọc sách của mình. Đôi khi tôi vẫn bị thu hút bởi những hình thức giải trí khác nhưng không có gì đem lại cho tôi sự thanh tĩnh hơn là khi cầm một quyển sách trên tay, ẩn mình trong những trang giấy, dõi theo những tâm tư và những cuộc đời khác. Trong lúc đó không còn nghĩ gì đến mình. Chỉ đọc sách. Tôi thấy đó là việc thư thái vô cùng. 

Tôi cũng mong muốn viết lại nhiều hơn những cảm nhận của mình về những quyển sách. Giống như tôi nói với Còi Cọc, việc ấy để ghi nhớ lại, vì tôi thấy rằng thời gian trôi đi, ghi nhớ của tôi dành cho một tác phẩm nào đó từng đọc sẽ rơi vào vùng quên lãng của ký ức (và việc đọc như thế thì phí phạm quá). Và để chia sẻ (như tôi vẫn thường tìm kiếm cảm nhận của độc giả về một quyển sách nào đó trước khi mua, tôi thích sự chất phác trong tâm thế người đọc hơn là phải khổ sở tiếp thu những đánh giá mang tính phê bình chuyên nghiệp, mặc dù kỳ thực thì việc này không hoàn toàn quyết định được tôi sẽ mua quyển sách nào). Tôi cũng từng khuyến dụ Còi Cọc viết lại những cảm nhận của cô về những gì cô đã đọc (để cho tôi xem). Trong số bạn bè ít ỏi của tôi, cô là người ưa đọc sách hơn cả. Và cô có một cách hành văn thú vị, cái kiểu ngạo đời tưng tửng mà tôi không bao giờ có. Nhưng Còi Cọc không viết (dài) nữa rồi. Cô đã trở thành tín đồ của facebook. Và vừa mới hôm qua, cô nói với tôi, bây giờ cô chỉ thích đọc truyện cấp ba. Thực là khi nghe thế tôi tưởng bạn mình nói về truyện dành cho học sinh phổ thông trung học. Nhưng vì không thường thấy ghi chú về những quyển sách nào đó chỉ dành riêng cho học sinh phổ thông, tôi hỏi cô : truyện cấp ba là truyện gì. Và sau đó là đôi ba câu nói mà tôi cũng không chắc là bông đùa hay nghiêm chỉnh. Nếu nhìn cô, Còi Cọc ấy, bạn chả thế nghĩ cô là mẫu phụ nữ một ngày đẹp trời có thể nói với cậu bạn thân của mình: tớ chỉ quan tâm đến cái phần từ thắt lưng của cậu trở xuống mà thôi…

Tôi lại rơi vào vòng lan man rồi. Tôi đang muốn nói đến việc là từ cuối năm ngoái, tôi muốn cố gắng ghi lại càng nhiều càng tốt những cảm nhận của mình về những quyển sách đã đọc. Và cả những quyển sách nhiều năm trước, từ cái hồi tôi chưa biết blog hoặc là không cảm thấy việc này sẽ có ý nghĩa với mình. Khi bạn đọc sách nhiều hơn (tính theo năm tháng) thì nhìn lại, bạn thấy rõ hơn cái sự quên quên nhớ nhớ của mình. Như tôi vậy. Thế nên là mặc dù không có nhiều suy nghĩ hay cảm xúc đối với Biên niên ký chim vặn dây cót, tôi cố gắng để ghi lại vài dòng về tác phẩm mà phần mở đầu khi đọc bản điện tử đã thôi thúc tôi mong muốn được cầm sách in trên tay.

Biên niên ký chim vặn dây cót – Haruki Murakami

Nói cho cùng, liệu con người có thể hoàn toàn hiểu nhau không ?

Chúng ta có thể đầu tư rất nhiều thời gian và công sức hòng hiểu được người khác, nhưng rốt cuộc chúng ta tiếp cận được tới đâu cái bản chất sâu xa của người đó ? Ta tự thuyết phục mình rằng ta biết rõ người kia, nhưng liệu ta có thực sự biết điều gì hệ trọng về một ai đó không ? – tr. 32.

Không có gì bào mòn sinh lực con người cho bằng sự nỗ lực vô nghĩa và vô ích – tr.62.

Khi anh đã quen với cuộc sống đó rồi – không bao giờ có được cái mình muốn – thì anh sẽ không còn biết mình muốn gì nữa – tr.87.

Cái gì mua được bằng tiền thì phải bỏ tiền mua, đừng đắn đo hơn thiệt. Hãy để dành tâm lực cho những cái mà tiền không mua được – tr. 136.

Sống như cái vỏ rỗng thì không phải là sống, dù kéo dài bao nhiêu năm đi nữa. Con tim và xác thịt của một cái vỏ rỗng chẳng sinh ra gì khác hơn là cuộc sống của một cái vỏ rỗng – tr. 201.

Có một số loại thông tin cứ như khói : nó xộc vào mắt, vào tâm trí người ta dù người ta có tìm kiếm nó hay không, có thích hay không – tr. 230.

…sự sống của ta hạn hẹp hơn nhiều so với những ai đang rơi vào vòng xoáy của đời vẫn tưởng. Ánh sáng chỉ rọi vào hành vi sự sống trong một khoảnh khắc tột cùng ngắn ngủi, có lẽ chỉ vài giây. Một khi ánh sáng đã ra đi mà ta chưa ngộ được điều khải thị nó mang lại cho ta thì sẽ không còn cơ hội thứ hai nữa. Có khi kẻ đó sẽ phải sống nốt quãng đời còn lại trong nỗi cô đơn và sám hối sâu thẳm và vô vọng. Trong cái thế giới xế chiều đó, ta không thể trông mong bất cứ điều gì nữa. Tất cả những gì kẻ đó nắm trong tay chỉ là cái xác khô còn lại của cái lẽ ra đã có – tr. 244.

Thời gian trắng

Những ngày chưa lớn tôi đã có suy nghĩ: đời người có hai nơi chốn không nên đến (nghĩa là chẳng thích và muốn và vì vậy tránh được càng nhiều càng tốt): cửa quan và bệnh viện. Dù theo thời gian, tôi hiểu rằng, đó là hai nơi con người chẳng thể nào từ khước. Chúng ta không có nhiều lựa chọn khi đứng trước hai cánh cửa ấy. Kỳ thực khi phải trình diện thì nghĩa là không còn lựa chọn rồi. Tôi chỉ lấy làm tiếc, đôi khi, là cái hồi quyết định đi theo ngành luật, tôi quên bẵng ý niệm ban đầu của mình về cái gọi là nơi chốn không nên đến ấy. Nếu nhớ và con đường rẽ theo một hướng khác, ít nhất tôi có thể kiểm soát số lần gõ cửa các cơ quan quyền lực. Cuộc sống liệu có vui vẻ hơn chăng? Tôi không chắc. Nhưng bạn biết đấy, nếu một trong những nghề nghiệp có mức độ hạnh phúc nhất thuộc về lĩnh vực tạo mẫu tóc, trang điểm làm đẹp, thì một trong những nghề nghiệp ít hạnh phúc nhất lại thuộc về giới luật sư. 

Với bệnh viện, như là “trời kêu ai nấy dạ”, có lúc bạn phải đến vì người khác, có lúc phải đến vì mình. Và ngoại trừ đi thăm đứa trẻ nào đó vừa chào đời – một sinh mệnh mới, hiện thân tươi tắn của sự sống, tôi có thể nhìn thấy ở nó còn dài một tương lai rộng mở phía trước hay ít ra hẵng còn rất lâu, rất lâu, sinh linh bé nhỏ ấy mới nếm trải buồn vui của cuộc đời – những lần khác, đều đem đến cho tôi một tâm trạng nặng nề. Kể cả không có gì chắc chắc là nghiêm trọng, khía cạnh u ám nhất của tôi gần như phát huy tối đa trong mỗi lần đến bệnh viện. Tôi như lê mình trong dãy hành lang, trong các phòng bệnh. Căng thẳng khi chờ đợi, gồng mình khi thăm khám và một lần nữa cảm thấy sự căng thẳng trong trí óc khi nghe kết quả. Đến nỗi có lúc tôi như chẳng nhìn thấy ai và nghe được điều gì. Ngoại trừ dường như tôi lại tìm thấy trong mọi nét mặt, mọi lời nói ngụ ý về một tình trạng đáng lo ngại nào đó. Ở bệnh viện tôi không cười nổi. Giống như một sinh vật bị chọn làm vật thí nghiệm. Tôi đang đối diện với thời khắc cuối cùng của sinh mạng.

Bồng bềnh Chai thời gian*

Tôi được tặng quyển sách này vào tháng 12 năm ngoái (khi viết cụm từ "tháng 12 năm ngoái", tôi lại không sao không cảm thấy thời gian trôi nhanh như vậy – tôi nghĩ dạo gần đây tôi hơi bị ám ảnh bởi hai chữ "thời gian", tôi vẫn như thấy mọi thứ vụt trôi như tia chớp, còn mình thì mãi thơ thẩn bất định ở nơi xa xăm nào đó và nghĩ thế tôi lại hơi hoảng lên một chút). Vừa hay quyển sách cũng bồng bềnh hương vị thời gian, dòng chảy của ký ức về một khoảng đời đã qua, khoảng đời thanh xuân với rất nhiều nỗi buồn song nếu so với tương lai mờ mịt phía trước, khoảng đời ấy có lẽ vẫn âm ỉ một giai điệu đẹp nhất trong đời. 

Văn học Thái. Chà, tôi hơi tặc lưỡi khi cầm trên tay. Tôi không có khái niệm về văn học Thái. Điều tôi hình dung ngay trong đầu lại là mấy bộ phim truyền hình Thái mà dạo sau này ngày càng được trình chiếu nhiều hơn tại Việt Nam. Diễn viên đẹp, cảnh sắc lung linh, đời sống Thái như được dát vàng… Tuy thế tôi chưa bao giờ ưa thích và xem chúng. Bởi những màn đối thoại huyên náo và những chủ đề thù hận đeo đuổi dai dẳng trong các bộ phim ấy. Tôi tự hỏi không biết với một hình thức nghệ thuật khác, như văn chương, thì liệu những đấu khẩu ồn ào, những căng thẳng giai cấp, những thù hằn giận dữ có vẫn hiện diện trong câu chuyện thuộc về đời sống Thái này (nhưng có thể vì là văn chương nên khả dĩ được phương thức này chuyển hóa một cách trầm lắng hơn ?!).

Bạn nói trước đây là tiểu thuyết lãng mạn, không nặng nề, không chính trị. Có lẽ đây là kiểu khởi đầu dễ chịu để đưa ta vào một tác phẩm nào đó. Và với tôi, ít nhất tác phẩm đã đem đến một không gian lắng đọng hơn tôi mong đợi, mặc dù cũng không thiếu những chi tiết cho thấy xã hội Thái hàm chứa nhiều mâu thuẫn từ trong gia đình đến ngoài xã hội với kiểu giải quyết gắn khá nhiều với tính bạo lực. Dù sao nếu đây là tác phẩm văn học Thái đầu tiên tôi đọc (kỳ thực đúng là vậy) thì tôi nghĩ mình vẫn sẵn lòng đọc tiếp các tác phẩm khác đến từ xứ sở chùa vàng. 

Chai thời gian – Prabhassorn Sevikul

“Thời gian đã qua không bao giờ còn có thể như xưa nữa… Nếu chúng ta thực sự có thể cất giữ thời gian mà dành bên người ta yêu, chị không chắc chúng ta sẽ có thể thực sự hạnh phúc lần thứ hai.

…Cuộc sống là hy vọng… Ít nhất, chúng ta có thể luôn hy vọng có thứ gì đó tốt đẹp hơn đang đợi ta phía trước.

Đó là sai lầm khủng khiếp nhất mà nhân loại mắc phải… Bởi vì nó khiến ta không biết hài lòng với cái đang có, vậy nên chúng ta chỉ cố chịu đựng và không ngừng đeo đuổi cái không có được.”

(tr. 31)

“Có rất nhiều thứ trên đời này nằm ngoài tầm ta có thể nhận thức hoặc làm cho hòa hợp với quan điểm và niềm tin của chính ta, rồi một khi ta chạm đến cái ranh giới phải ra quyết định, đôi lúc ta không cách nào lý giải nổi nguyên cớ của mình.”

(tr. 54-55)

“Tình yêu không cho gì ngoài chính nó và không lấy gì ngoài chính nó.

Tình yêu không chiếm đoạt và cũng không bao giờ bị chiếm đoạt;

Bởi yêu là đủ cho tình yêu.”

(Khalil Gibran, tr. 61)

“Một thời hai ta đã từng yêu

Nhưng vì đâu vật đổi sao dời

Giờ chỉ còn là những kẻ đơn côi

Cố quên đi tên nhau mà thôi.

…